Kaasjeskruid, de noordwestelijke Mini-kapok, een wild groeisel.

Het blad van kapok: handvormig en los, waar het Kaasjeskruidblad ongedeeld is. 

Hoe enorm de kapokboom ook wordt, zijn bloemen lijken op die van Kaasjeskruid: veel meeldraden en 5 kroonblaadjes.

  Tropische planten

 en neven en nichten in

 noorden en zuiden

Zo gaat de Kapokboom verder: een stam met dikke,witte stekels, maar dan vele malen dikker dan deze en minimaal 70 meter hoog met plankwortels. FOTO'S  INTERNET

Kijk,  dat vind ik nou zo mooi aan planten: als je ze eenmaal gevonden hebt, dan heb je ook alle tijd om ze te bekijken in al hun blad- en bloemenpracht. Ze rennen niet weg, ze blaffen of bijten en krabben niet. Vliegen je niet aan met hoorns of poten te klauw. Maar wiegen juist met hun bloemen of vruchten in alle kleur- en vormrijkdom zachtjes op en neer in een zoel windje onder je neus. Daarbij kunnen ze flink stinken, maar ook heerlijk geuren. Je kunt een bloemetje plukken, nota bene het geslachtsorgaan van een plant, of een blad, vergelijkbaar met een hand, de plant zal zich niet echt verweren of gaan gillen. Daarom houd ik van planten, sterker nog, ik ga vaak voor ze op m mijn knieën, alsof ik ze aanbid. Alsof?

  Planten blijven altijd staan, waar ze staan, de dapperen, onverschrokkenen. Helemaal weerloos, onschuldig of naïef  zijn ze niet: vaak met sterke gifstoffen in hun sapstroom, forse weerhaken, stekels, doornen en brandharen verweren ze zich tegen plukken of afgrazen. Hun belangrijkste bijdrage aan onze planeet is de productie van zuurstof via fotosynthese, de aanmaak wereldwijd van gezonde voeding; denk eens aan rijst, granen en fruit. Planten versieren niet alleen onze planeet, ze dragen nagenoeg alle leven en zullen ook het klimaatprobleem op de lange termijn oplossen door grootschalige opname van het broeikasgas kooldioxide . Ondanks hun dappere standvastigheid hebben planten, bloemen struiken en bomen zich vanuit de altijd lekker warme tropengordel tussen de kerkringen over de hele aardbol verspreid in de loop van miljoenen en miljoenen jaren. Geholpen door vliegpluis, weerhaakjes, windvleugeltjes, stofzaad en allerhande andere trucs zijn alle plantenfamilies door de klimaatgordels op weg gegaan en hebben hun uiterlijk en verdedigingsmiddelen tegen de kou en nieuwe vraatzuchtige beesten aangepast.

  Zo is de stelling gerechtvaardigd dat nagenoeg alle tropische planten verre neven en nichten hebben in de subtropen en ook het hoge noorden. Dat dank je de koekoek, hoor ik nu iemand hardop denken. De plantkunde als wetenschap is door Carl von Linné  (Carolus Linnaeus, afgestudeerd aan de universiteit van Harderwijk) in de achttiende eeuw opgezet. Geen wonder dat men door vergelijking alle tropische planten heeft getracht onder te brengen in de al langer beschreven Europese soorten. DNA-onderzoek heeft duidelijk gemaakt dat er ook van werkelijke verwantschap op basis van genen sprake is.

Op de biologische historie of evolutie van planten kunnen we ons nauwelijks verlaten. Dieren, vooral hele grote laten hun dikke botten en hoorns en tanden in de aardkorst achter als fossiel. Maar wat blijft er, ocharme,  van tere stengeltjes, takjes, bloemetjes en blaadjes over na miljoenen en miljoenen jaren? Een afdruk in leisteen, zandsteen of kalksteen, als je geluk hebt. Er is nog het nodige bekend van hoe planten ontstonden en hoe ze zich door de aardgeschiedenis hebben heengeslagen als echte overlevers. Hoe ze zich ontwikkelden uit groene algen en de eerste miljoenen jaren alleen bestonden uit vorkachtig vertakte steeltjes met een bolletje aan het eind, waarin sporen zaten. Na sporen kwamen zaden, eerst naakte zaden, daarna zogenoemde bedektzadigen. In de vroegste tijden geen blaadjes, geen bloemen en weinig gave fossielen of fossiel afdrukken omdat rottend plantenmateriaal in water bijeendreef en bewaard bleef als ‘haksel’, een soort onontwarbare andijviestamppot, maar dan superoud. In het Devoon, 410 tot 360 miljoen jaar geleden, zien we iets dat op boompjes van een paar meter lijkt en de eerste zaadplanten, maar in het Carboon, het volgende geologische tijdvak gaat de plantenwereld helemaal los in een bijna totale bosbedekking van alle continenten met moerassen vol woudreuzen als hoogtepunt. Pas in het Krijt (145 tot 66 miljoen jaar geleden) gaan de eerste bloemen open. Van Magnolia-achtigen en een Chinese bloeiende plant zijn afdrukken gevonden. De planten, bloemen en bomen van vandaag de dag zijn dus in hun huidige vorm betrekkelijk recent ontstaan. Anders dan bij dieren zijn geen lange afstammingslijnen vast te stellen of verwantschappen te baseren op gezamenlijk voorouders. Kijken en vergelijken en ook DNA-onderzoek moet het enorme plantenrijk dus ordenen. Op internet is de website van Hans Steur geheel aan fossiele planten gewijd: www.fossieleplanten.nl  op basis van zijn in vele jaren verzamelde afdrukken en versteningen. Indrukwekkend en boeiend!

 

  Kikken, dat vind ik het! Om in een boek als ‘Elseviers Gids van Tropische planten’ (1982) na te slaan, dat de koffiestruik thuishoort in de familie van de Walstro-achtigen. De tropische koffie ziet eruit als een glanzend groene rododendronstruik vol met groene en rode bessen, maar als je de gedetailleerde foto’s op het net bekijkt van de bloemen, dan zie je dat de  felwitte stervormige bloemen net zo in kransjes gerangschikt staan rond de stengel als die piepkleine bloemetjes van  tuinplaaggeesten als Kleefkruid of als Kalkwalstro in de bermen van het Limburgse Mergelland. Bij die vergelijking moet ik de aandrang onderdrukken om ongebrande bonen in potjes op de vensterbank te gaan zaaien en beschutte zuidplekjes in mijn tuin te gaan zoeken voor mijn eigen koffieplantage. Of op de zaadjes van de hier groeiende walstrootjes te gaan roosteren. Natuurlijk: verspilde moeite na een nachtvorstje in oktober of mei

.

Van de orchideeënfamilie, ruim dertigduizend soorten groot wist iedereen het natuurlijk al: Dat die prachtige rode, paarse, witte en groengeelachtige bloemaren,zeldzaam in bermen en langs bospaden in Europa rechtstreeks ‘noonk en tant’ moeten zeggen tegen die prachtige grote gebeeldhouwde bloemkunstwerken in de oksels van regenwoudbomen in de tropen. Bij ons worden soms hele velden en graslanden vol met deze prachtige schatjes elk jaar weer afgemaaid door pure onkunde van Rijkswaterstaatkloten en hun trawanten. Soms zijn echt geïnteresseerde mensen diep teleurgesteld als ze zien hoe petieterig klein onze Europese deetjes zijn vergeleken met hun tropische familie, Maar houdt eens een bloemetje van de Breedbladige Wespenorchis naast een grote Cymbidium, thuis in smoorheet Zuid-Oost-Azië. Die twee zijn afgezien van het verschil in omvang, toch één gezicht.

Breedbladige Wespenorchis, uitvergroot, want heel klein het echt.

Cymbidium-bloem, klassieke tropische orchidee. FOTO'S Internet.

Nog een paar relaties:

* De Franse wijngaardwoekeraar Pijpbloem en de oerwoudliaan Aristolochia met zijn soms meer dan handgrote paarsgeaderde bloemen.

* De prachtig blauwe Ipomoea en ons rose-witte kleine Pispotje of Heggewinde.

* De teakboom hoort thuis in de IJzerhardfamilie (Verbena). De teakfamilie met zijn prachtige duurzame hout, mits gekweekt op plantages, ziet er in onze boreale bermen uit als een nerveus, spichtig kruid met stengels vol pieperige bloemetje. Het kan nauwelijks concurrentie verdragen.

*De avocado is een laurier, maar dan in boomvorm.

* Bombax ceiba en Ceiba pentandra zijn twee namen voor de indrukwekkendste tropische boom die ik totnutoe heb ontmoet in mijn rondlezerij. Kapokboom is de naam, een regenwoudreus die overal war hij voorkomt de nodige meters boven het glanzend groene  tropische bladerdak van het regenwoud uitsteekt, omdat hij ruim zeventig meter hoog kan worden en stevig in de bodem verankerd staat met zijn enorme plankwortels. Ook met grote ronde stekels op zijn stam maakt hij indruk en door het feit, dat zijn takken met de kenmerkende,  spitse  zevendelige  bladeren (als een uitgestrekte hand), dat die takken dus horizontaal van de stam afgroeien. Bombax is een van de geslachtsnamen van een variatie op deze boom, de Indische kapokboom, en dat woord  is in het klassiek Latijn een felle uitroep van verbazing: verdorie, verdikkeme. Nee, he? En dat is terecht, want iedereen, die in het regenwoud tegen deze boom oploopt, om het zo maar eens te zeggen, is onder de indruk van de afmetingen van deze boomreus. Bovendien hebben generaties Nederlandse kolonialen hun kussens en matrassen gevuld met de zaadharen, de kapok, afkomstig uit de enorm lange peulen. De Maya-Indianen in Midden-Amerika (Yucatan, Mexico,) geloofden dat deze enorme boom de verbinding vormde tussen onderwereld, aarde en hemel en noemden hem daarom heilig. Samen met twintig tropische soortgenoten heeft deze knoeperd lang een eigen plantenfamilie gehad, maar modern onderzoek heeft aan het licht gebracht dat hij thuishoort bij zoiets simpels als de Kaasjeskruidfamilie. In het noorden is dat een club van simpele wilde planten, die niet hoger worden dan een kleine meter en vrolijke helpaarse bloemen dragen met vijf kroonblaadjes en een soort poederkwast van vele  meeldraden rond de stamper. Een nederige plant ion variaties als Groot K. Muskus K. en vijfdelig K. De Malvafamilie met daarin ook grotere Kaasjeskruiden, zoals de zeer geliefde Stokrozen in allerlei kleurslagen, zachtroze heemst en knalroze Lavatera. Het is onvoorstelbaar dat zo’n enorme gigant in onze streken genetisch verschrompelt tot zo’n simpel wild plantje. Groot Kaasjeskruid is de allereerste plant die ik al beginnende lagereschoolleerling rond 1956 op naam wist te brengen, vooral aan de hand van de als een kaasje gerangschikt zaden in de verdroogde bloemen. Ik stond op een ruig begroeid (bijvoet, grassen enz.) braakliggend terrein bij de meisjesschool aan de Noormannensingel in Wijkerveld, Maastricht-noord. Misschien was ik zes, zeven? Een opvallen paars bloemetje met donkere strepen op de bloemblaadjes. Gevonden in een simpel boekje over wilde bloemen. Ik was apetrots. Blijkt dat nu een volle neef te zijn van een van de allergrootste woudreuzen. Het moet niet gekker worden.

(Zie ook:http://www.botaniewebsite.nl/kapokboom.html)

  Dat wordt het toch. Want we zijn nu aan de bananenboom gekomen.  De pisang van de Indonesiërs，de 香蕉 (xiang1jiao1) van de Chinezen. Dat is de uitzondering op de regel. Om te beginnen is de bananenboom geen boom, want de stam van de plant bestaan uit kunstig om elkaar heen gevouwen en rondgerolde bladeren, die zich aan de top ontvouwen en dan ook de prachtig donkerrode vruchtstengel doorgang verlenen. De banaan is het grootste kruid ter wereld met en hoogte van zes tot tien meter, want er zit geen vezeltje houtwerk aan.

 

Beginnende Cubaanse banaantjes: verwaarloosbare bloemetjes, geen bestuiving en toch heerlijke vruchten. FOTO FLOOR

Geprakte banaan,   dat is vaak het eerste vaste voedsel dat mensenbaby’s over de hele wereld met smaak verorberen als variatie op melk of pap. Deze handig verpakte vrucht in een prachtig geel foedraal is botanisch eigenlijk een wonder, want de meeste gegeten bananen ter wereld, de zoete banaan en de bakbanaan bevatten geen zaden, enkel pulp met als zaadresten wat zwarte vlekjes. Deze bananen kennen geen plantensex, ik bedoel uitwisseling van genen via meeldraden en stamper, want de mannelijke bloemen zijn steriel (geen stuifmeel) en de vrouwelijke bloemen groeien uit tot zaadloze vruchten zonder dat er een bestuiving plaatsvindt. Dat is het resultaat van eindeloos kruisen van wilde soorten al vanaf het jaar 10.000 voor onze jaartelling in Zuid-Oost-Azië, voornamelijk Indonesië en Thailand, het thuisland van de banaan. De smakelijke banaan moet het dus hebben van zijn wortelstokken en –knollen om zich voort te planten en te verspreiden. En van de mens, want overal waar de zwervende, jagende en verzamelende mens zich tussen de keerkringen tijdelijk neerliet in kampen had hij wel een stukje bananenwortel bij zich en later deden de muzelmannen bij hun uitzwerming over de wereld hetzelfde en de Portugezen zorgen ervoor dat de banaan van extreem oostelijk uiteindelijk extreem westelijk in Zuid- en Midden-Amerika terecht kwam.

           

Welnu, dit favoriete primatenkostje, heeft geen enkele neef of nicht buiten de tropische streken, al zijn er genoeg tropische soorten ondersoorten, variaties en wat die meer zij. Er bestaat geen lullig bv noordwestEuropees plantje dat zich rechtstreeks verwant mag noemen aan de ‘bananenboom’, hoezeer generaties plantkundigen er ook naar gezocht hebben. Dat komt natuurlijk omdat het om een kruidachtig wezen gaat. Een blad vriest nu eenmaal sneller kapot dan een dikke houten tak vol goed beschermde sappige vaten. De banaan vriest op onze breedtegraad tot moes en kan zijn wortels met moeite in de bodem in leven houden om in de lente met moeite weer uit te lopen. Aan bloeien komt-ie niet toe omdat het groeiseizoen te kort en te koud is. Basta!  Als al van de machtige kapokreus niet meer dan een kaasjeskruidje in onze winters overblijft… Trouwens ook binnen het netwerk van tropische plantenfamilies is de banaan moeilijk te plaatsen. Veelal wordt de Strelitzia of Paradijsvogelbloem en de Heliconia (hangende vlezige, spitse felgekleurde bloemen in geel of rood op  juist rechtopstaande) als naaste bananenverwant aangewezen. Onze smikkelbanaan zelf heeft wel een geslachtsnaam Musa, maar geen soortnaam. Daarvoor is de afkomst, de veredeling, de kruising en de selectie veel te duister. Bananen zijn gewoon te lekker, vind ik.       

BUNTER